Ιωάννης Καποδίστριας και Ιωάννης Δομπόλης: Μια φιλία που έγινε ιστορία και το αμύθητο ποσό που δόθηκε, υπό έναν όρο, στους Έλληνες!

(Στέφανου Παπαμιχάλη, Ιωάννης Δομπόλης, 2003, χαλκοκασσίτερος, Δεσποτικό Ιωαννίνων, Αναστάσιου Παπασταύρου, Ιωαννίνων Γλυπτοθήκη, ένας άγνωστος κόσμος, Ιωάννινα 2009)

 9/12/2024

Ο Δομπόλης αγαπούσε πολύ την Ελλάδα και εκτιμούσε βαθύτατα τον πρώτο Κυβερνήτη μας, τον Καποδίστρια. Στην διαθήκη του άφησε ένα αμύθητο ποσό στους Έλληνες, αλλά έθεσε έναν και μοναδικό όρο!...

Από τη Διαθήκη Δομπόλη στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Η Μεγάλη Ευεργεσία 

Ο Ιωάννης Δομπόλης, πριν επιστρέψει στην Πετρούπολη, συνέταξε την πρώτη του διαθήκη. Το κείμενο, με μορφή επιστολής, απευθυνόταν στον καλό του φίλο Ιωάννη Καποδίστρια, στον οποίον παραχωρούσε ἐντελὴ καὶ ἀπεριόριστον πληρεξουσιότητα επί της περιουσίας του. Το πρωταρχικό μέλημα του Δομπόλη, να αφιερωθεί η περιουσία του στην ανάπτυξη του χώρου της παιδείας, φανερώνεται από τη συγκινησιακά φορτισμένη παράκληση «νά ἐκτελέσητε τά ὅσα προφορικῶς περί συστάσεως Σχολείων, Ὀρφανοτροφείου καί ἄλλων θεαρέστων ἕργων πολλάκις προωμιλήσαμεν».

Η δολοφονία του Καποδίστρια, στις 27 Σεπτεμβρίου 1831, κλόνισε την ψυχική και σωματική υγεία του Δομπόλη. Εἶναι ἀδύνατον νά Σᾶς περιγράψω τήν θλίψιν τῆς ψυχῆς μου, έγραψε στον αδελφό του Κυβερνήτη Βιάρο Καποδίστρια (1774-1842) και συμπλήρωσε: Σᾶς ὁμολογῶ, δέν ἠμπορῶ νά συνέλθω εἰς τόν ἐαυτόν μου. Η απουσία του φίλου του από τη ζωή τον συντάραξε, όμως δεν του επέτρεψε να ξεχάσει τα σχέδια και το κοινό τους όραμα για τον ελληνισμό. 

Η τελική διαθήκη του Δομπόλη, συνταγμένη στις 4 Φεβρουαρίου 1849, όριζε ότι το ένα δέκατο περίπου της περιουσίας του θα δινόταν σε συγγενείς και άλλους οικείους, ενώ η υπόλοιπη, ανερχόμενη σε 815.000 χάρτινα ρούβλια, θα αφιερωνόταν στην εκπλήρωση της υπόσχεσής του, τη διάδοση της δημόσιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα. 

Ο τρίτος όρος της διαθήκης όριζε ότι τα χρήματα θα καταθέτονταν σε ρωσικές τράπεζες, ώστε να σωρευτούν τόκοι, μέχρι την 1η Ιανουαρίου 1906. Τότε, σύμφωνα με τον τέταρτο όρο, η Ρωσική Κυβέρνηση θα έπρεπε να έρθει σε συνεννόηση με την Ελληνική, για τη μεταφορά ολόκληρου του ποσού και των τόκων του στην Ελλάδα. Το κεφάλαιο θα αφιερωνόταν στην ίδρυση, στην Αθήνα ή σε οποιαδήποτε άλλη πόλη ήταν πρωτεύουσα το 1906, Πανεπιστημίου, το οποίο, σε ανάμνηση του εκπαιδευτικού οράματος που μοιράστηκε με τον Κυβερνήτη, θα ονομαζόταν Καποδιστριακό. 

Στις 28 Οκτωβρίου 1850, σε ηλικία ογδόντα ενός ετών, ο Δομπόλης άφησε την τελευταία του πνοή. Ενταφιάστηκε στο Κοιμητήριο Βολκόφσκογιε, μετά από μια, σύμφωνα με την τελευταία του επιθυμία, λιτή και ολιγάνθρωπη εξόδιο τελετή. 

Είναι αδύνατον να σας περιγράψω την θλίψη της ψυχής μου, έγραφε ο Δομπόλης στον αδερφό του Καποδίστρια, του μοναδικού Εθνάρχη του Γένους μας

Οι Περιπέτειες της Διαθήκης Δομπόλη

Το 1849, όταν ο Δομπόλης συνέταξε τη διαθήκη του, το Οθώνειο Πανεπιστήμιο μετρούσε ήδη δώδεκα χρόνια ζωής. Έτσι, όπως ήταν αναμενόμενο, η είδηση του κληροδοτήματος δημιούργησε σύγχυση.

Η δημιουργία δεύτερου πανεπιστημιακού ιδρύματος στην Αθήνα θεωρήθηκε από το σύνολο της κοινής γνώμης ανωφελής πολυτέλεια. Έτσι, στο τραπέζι των συζητήσεων άρχισαν να ακούγονται τα ονόματα άλλων πόλεων που διεκδικούσαν να αποτελέσουν τη γεωγραφική έδρα του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου. Κατά τις συζητήσεις της Βουλής για την αξιοποίηση του κληροδοτήματος Δομπόλη, πολλοί βουλευτές επιχειρηματολόγησαν υπέρ της ίδρυσης ενός δεύτερου Πανεπιστημίου στην Πάτρα, τη Λάρισα ή την Κέρκυρα.

Κομβικό ρόλο στην πορεία του κληροδοτήματος έπαιξε το ίδιο το Εθνικό Πανεπιστήμιο, το οποίο είχε διεκδικήσει συμμετοχικό ρόλο στη διευθέτηση του. Τα μέλη της Συγκλήτου τόνιζαν ότι είναι τα πλέον αρμόδια άτομα να εκφέρουν άποψη, καθώς γνώριζαν όσο κανείς άλλος τις πανεπιστημιακές ανάγκες της χώρας.

Η οριστική απόφαση για το κληροδότημα του Δομπόλη λήφθηκε τον Ιούλιο του 1911, οπότε και ψηφίστηκαν στη Βουλή οι νόμοι υπ’ αριθμόν 3823 και 3825. Σύμφωνα με το νέο νομοθετικό πλαίσιο, το υφιστάμενο Εθνικό Πανεπιστήμιο διχοτομήθηκε σε δύο ιδρύματα, το Εθνικό και το Καποδιστριακό.

Το αρχικό κεφάλαιο που είχε καταθέσει ο Δομπόλης το 1849, σε δραχμές ξεπερνούσε το 1.000.000, όμως το 1906, τα τοκιζόμενα χρήματα είχαν πλησιάσει τα 8.000.000 δρχ. Αν όλα εξελίσσονταν ομαλά, το πανεπιστήμιο θα βρισκόταν με ένα μυθώδες για την εποχή ποσό στη διάθεσή του. Ωστόσο, οι χρονοβόρες γραφειοκρατικές διαδικασίες και οι δυσχερείς συνεννοήσεις της Ελληνικής με τη Ρωσική Κυβέρνηση καθυστερούσαν τη λήψη των χρημάτων. Το 1906 στην Ελλάδα έφτασαν μόνο 1.000.000 δρχ., ενώ η κανονική εισροή ξεκίνησε το 1910 και συνεχίστηκε σε δόσεις ως το 1916. Η κατακόρυφη πρώτη του ρουβλιού και η πολιτική μεταβολή που ακολούθησε την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 σήμαιναν και το τέλος της λήψης των δόσεων του κληροδοτήματος. Τελικά, το ποσό των 3.500.000 δρχ. που έφτασε από τη Ρωσία στην Ελλάδα ήταν μικρότερο από το μισό αυτού που είχε σωρευτεί το 1906. -Πηγή