Ιστορικό ποίημα για εκείνη την ημέρα, 25 Αυγούστου 1898, που οι τούρκοι μανιωδώς έσφαζαν τους Έλληνες Χριστιανούς στην Κρήτη μας

 
25/8/2026

Όταν τα χώματα της Κρήτης μας βάφονταν κόκκινα από το αίμα των Ελλήνων, που τι είχαν ζητήσει; Να ζήσουν Λεύτεροι στον τόπο τους! Ένα ποίημα μόνο θαρρείς έμεινε για να μας θυμίζει το ειδεχθές έγκλημα των τούρκων!...

Ποίημα υπέρ των μαρτυρικώς σφαγέντων εν Ηρακλείω Κρήτης κατά την 25 Αυγούστου 1898

Απαγγελθέν κατά την 14ην Σεπτεμβρίου εις επιμνημόσυνον τελετήν εν Χωρίω Μέρωνι Επαρχίας Αμαρίου Κρήτης υπό Νικ. Η. Μοσχάκη.

Σήμερον έορτάζουσι σ' την Κρήτη όσοι ζούνε

μα όχι μόνο με χαρά, γιατί πολύ πενθούνε

Σήμερον έορτάζουσι σ' όλην τήν οίκουμένην

Σταυρός υψούται σήμερον σ' τήν Κρήτη αίμα βγαίνει

Σταυρός ύψούται σήμερον, φωνάζει ή Έκκλησία.

K' ή Κρήτη η κακόμοιρη είνε σ' απελπισία

Έτόσα χρόνια σήμερον πού όλοι λαχταρούμεν

Πώς θά λευθερωθούμενε λέμεν και πεθυμούμεν

Και όμως αίμα χύνεται πριν τά είκοσι ένα (21)

Πού δεν το βάζουν ποταμοί που των εχθρών τη γέννα

Τρείς χρόνοι τώρα σήμερον πού όλοι καρτερούμεν

 

Πώς ήλθενε τό τέλος των νά έλευθερωθούμεν

K' είδαμεν τά μάτια μας πώς ήλθανε Εύρωπαίοι

Να μας ελευθερώσουνε' λέτε μην είνε Εβραίοι ;

Kαι θέν μάς σταυρώσουνε και θέν μας κρεμάσουν

Και ζωντανούς μες την Τουρκιά να μας καυτηριάσουν

Tην Κρήτη πρέπει θέλουνε μα όχι τον λαόν της

Αφού καταστραφούμενε θα φέρουν άδικόν της

Αφού καταστραφούμενε κι αφού μας εσκοτώσουν

Θ' αποφασίσουν και αυτοί να μάς ελευθερώσουν

Έλευθερώσανέ με μια το Κάστρο η Αγγλία

Και σφάξανε τούς χριστιανούς ή άτιμος Τουρκία,

Είκοσι μέρες σήμερον οί άδελφοί μας ζούσαν

Το έδαφος το Κρητικόν όλοι τους έπατούσαν

Άπό στιγμήν έως στιγμήν έλεγαν θ' άκούσουν

Ό τόπος κατεστάθπκε κ' οί Τούρκοι θά προδώσουν

Και όμως πάλι άρχισαν σ' τού Ηρακλειού τά μέρη

Να βάψουν τα μαχαίρια των σ' τών Χριστιανών τά μέλη

Να βάψουν τα μαχαίρια των, να παίξουν τ' άρματα τους

Νά κάψουν, νά ένθυμηθούν πάλι τά πρωτινά τους.

Νά βγάλουνε μωρά παιδιά μέσα άπό την κοιλία

Να κόψουνε βυζά, αυτιά, να δώσουν τυραννία

Ζώντας πάλι να βάλουνε εις την φωτιά επάνω

Και άλλους να σκοτώνουνε έπάνω ό είς τον άλλο

Να σφάξουν άνδρας σ' την ποδιά και βρέφη σ' την αγκάλη

Να πάρουν πλούτη άπειρα να εύτυχήσουν πάλι.

'Ως οκτακόσιοι βρέθηκαν σ' τό Κάστρο σκοτωμένοι

Τριακόσιοι μείναν ζωντανοί και μέρος λαβωμένοι

Το αίμα των επότισε την Κρήτη όπου δίψα

Διότι τέτοια πράγματα άκόμη δέν τής λείψα

Τά μέλη των έδώ κι εκεί ακόμη σκορπισμένα

Άλλα καπνίζουν από φωτιά και άλλα ματωμένα

Ποιό χώμα είνε δυνατόν αύτά να τά σκεπάση

και ποιά καρδιά και αν δεν τα ιδή και δεν θ' αναστενάξη

Ποιός ποταμός, ποιά θάλασσα θα καταπιή το αίμα

Και ποιά καρδιά δεν την πονεί των Κρητικών την γέννα

Σφαγή, φωτιά σ' τα Καστρινά, κι η Κρήτη άνω κάτω

Γιατί το αίμα έφτασε σ' της θάλασσας τον πάτο

Υπομονή θα έχομεν, ώ αδελφοί ακόμη

Κ' ίσως η Θεία Πρόνοια μας βοηθήση μόνη

Ίσως η Θεία Πρόνοια φωτίσει την Ευρώπη

Ν' άποκατασταθούμενε ολίγον ως άνθρώποι

Ίσως το αίμα το χυθέν έτώρα τελευταίον

Νά τήν πονέση την καρδιά κι' αύτών τών Εύρωπαίων

Νά γείνουν ίλεοι γιά μάς νά κάμουν εύσπλαγχνία

Νά μάς έλευθερώσουνε άπό την τυραννία

Νά γείνουν ίλεοι γιά μάς νά δείξουν εύσπλαγχνία

Νά μη μας λησμονήσουνε ωσάν την Αρμενία

'Ως χριστιανοί πού είμεθα καθένας μάς όφείλει

Νά κάμουμεν μια δέησιν έκ τής καρδιάς τα χείλη

Να συγχωρέσουμ' όλοι μας, αύτούς πού έχαθήκαν

Σ' αύτούς πού σκοτωθήκανε σ' αύτούς πού έκαήκαν.

Όλη η Κρήτη σήμερον τό ίδιο θέλει κάμει

Θα υψωθή και ο Σταυρός σήμερον ώς στεφάνι

Όλη η Κρήτη σήμερον θέλει αναβοήση

Για αυτούς που σκοτωθήκανε θέλει σφοδρώς θρηνήσει

Γι' αυτούς θα λάβωμ' όλοι μας σ' τά χέρια μας κλωνάρια

Ένα κλαδί βασιλικό και μιά φωνή καθάρια

Είς τον Θεόν νά πούμενε νά τών έσυγχωρέση

Σ' τ' Αβραάμ, Ισαάκ και Ιακώβ τους κόλπους να τους θέση

Το αιμά των έχύθηκε το σώμά των σπαράχθη

Και η ψυχή των, στους ουρανούς νάνε γεμάτη απ' άνθη

Είθε το αίμα των αυτό νάναι το τελευταίο

Μα η Κρήτη επλημμύρισε και δεν διψάει πλέον

Τα χόρτα πιό κοντεύουνε όλα να ξεραθούνε

Και από το αίμα το πολύ ανθρώποι να πνιγούνε

Σφαγή στ' Αρκάδι έγεινε, φωτιά σ' το Μελιδόνι

Φωτιά, σφαγή εις τα Χανιά είνε ολίγοι χρόνοι

Φωτιά σφαγή σ' τα Καστρινά ετώρα τελευταία

Τώρα που εξημέρωσε για μας καλή ημέρα

Τώρα που είχαμε χαρά ότι σωθήκαν πλέον

Τα βάσανα μας τα πολλά υπό των Ευρωπαίων

Κι' αμέριμνοι έμέναμεν στό σκέπος το δικό των

Μαρτύρια έλάβανε όλοι άπό τών έχθρών των

Άν δεν μας βοηθήσουνε και δεν μας λυπηθούνε

Σύμφωνοι είνε και Αυτοί και Αυτοί τά ένεργούνε

Άν δέν μάς βοηθήσουνε, κι' άν δεν μάς δικαιώσουν

Άς έλθουνε μονάχοι των μας έθανατώσουν ! !

΄Οσοι έσκοτωθήκανε παράδεισον θα λάβουν

Και όσοι έμείναν ζωντανοί στεφάνι να τούς βάλλουν

Είθε ο τίμιος Σταυρός νά ήνε βοηθός μας

Νά διώξωμεν όγρήγορα τόν άσπονδον έχθρόν μας

Είθε ό τίμιος Σταυρός να λάμψη στήν πατρίδα,

Νά φύγη ό τύρανος απ' έδώ v' άλθη η έλευθερία

Φθάνει σε, Κρήτη, φθάνει σε το αίμα όπου ήπιες

Έτόσα χρόνια σήμερον, κ' ευχαριστώ δεν είπες

Βοήθησέ μας, ώ Σταυρέ, λευθέρωσε τηv Κρήτη.

Άπό τά χέρια τών έχθρών και από τόν Χαμίτη.

--

Το ιστορικό τεκμήριο αυτό, αφορά ένα σπάνιο, ολιγοσέλιδο έντυπο ποίημα (6 σελίδων) που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1898 από το τυπογραφείο «Νεολόγου».

Το έργο αυτό συνέθεσε και απήγγειλε ο Νικόλαος Η. Μοσχάκης στις 14 Σεπτεμβρίου 1898, κατά τη διάρκεια επιμνημόσυνης δέησης στο χωριό Μέρωνας της επαρχίας Αμαρίου στο Ρέθυμνο, τιμώντας τους εκατοντάδες Χριστιανούς, τον Βρετανό πρόξενο Λυσίμαχο Καλοκαιρινό και τους 17 Άγγλους στρατιώτες που σφαγιάστηκαν από τον τουρκικό όχλο στο Ηράκλειο.

Λόγω της εξαιρετικής σπανιότητας του εντύπου, το πλήρες κείμενο των στίχων δεν είναι άμεσα προσβάσιμο σε ψηφιακές ανθολογίες γενικού περιεχομένου. Ωστόσο, το πρωτότυπο φυλλάδιο έχει διασωθεί και ψηφιοποιηθεί από το Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Ο Ν. Η. Μοσχάκης ήταν λόγιος και διδάσκαλος. Έζησε και έδρασε στο Ρέθυμνο και συγκεκριμένα στην επαρχία Αμαρίου κατά τις τελευταίες δεκαετίες της Τουρκοκρατίας και τις απαρχές της Αυτονομίας. Το γεγονός ότι επελέγη ως ο κεντρικός ομιλητής και ποιητής που θα απήγγειλε το επιμνημόσυνο έργο στον Μέρωνα Αμαρίου στις 14 Σεπτεμβρίου 1898 δείχνει ότι ήταν πρόσωπο με ιδιαίτερο πνευματικό κύρος στην τοπική κοινωνία, πιθανότατα δημοδιδάσκαλος, γραμματικός ή λόγιος της περιοχής. Το 1896 έχει συνθέσει και δημοσιεύσει το "Τραγούδι του Ήρωος Σταυρούλη" που αναφέρεται στις αψιμαχίες των χριστιανών με τους Οθωμανούς το 1896 στην περιοχή του Μέρωνα και Πρασσές. -Πηγή: Ιστορία και Λαογραφία της Κρήτης / Ιωάννα Σφακιανάκη-Δημητριάδου