Είναι η πνευματική μας ανεξαρτησία ένας ωραίος μύθος; Το πείραμα του Asch

 

2/11/2026

Τα αποτελέσματα του πειράματος Asch είναι εκπληκτικά! Πώς αντιδρά ο άνθρωπος που ξέρει ότι έκανε λάθος; 

Μια βαθύτερη διερεύνηση που μπορούμε και οι ίδιοι να κάνουμε μέσα μας, εάν έχουμε το θάρρος να ανατάμομε τον εαυτό μας, θα μας πείσει ότι σε αναρίθμητες περιπτώσεις η πνευματική μας ανεξαρτησία είναι ένας ωραίος μύθος. 

Η όραση, η κρίση, η πίστη "μας" είναι η όραση, η πίστη της κοινωνικής φάλαγγας με την οποία συμπορευόμαστε. Το φαινόμενο τούτο στη γλώσσα της επιστήμης λέγεται "κοινωνικός κομφορμισμός" και έχει γίνει αντικείμενο όχι μόνο θεωρητικών αλλά και πειραματικών ερευνών. Μια απ΄ όλες θα αναφέρω για παράδειγμα.

Το 1951 ο Αμερικανός ψυχολόγος J.E.Asch έκανε, ανάμεσα σε άλλα, και τούτο το έξυπνο πείραμα. Έδειξε σε έξι πρόσωπα μια γραμμή ορισμένου μήκους και τους εζήτησε να βρουν την αντίστοιχή της, στο μέγεθος, ανάμεσα σε τρεις άλλες που είχαν κι αυτές παρουσιαστεί στον πίνακα.

Πρωτύτερα όμως είχε δώσει μυστικά την εντολή σε πέντε από τα έξι αυτά  πρόσωπα να διαλέξουν όχι τη σωστή, αλλά μια ψεύτικη γραμμή. Το πρόσωπο που δεν μετείχε στη συνωμοσία, θα απαντούσε τελευταίο και είχε τοποθετηθεί έτσι ώστε να ακούσει και να δει τα άλλα που θα μιλούσαν πρώτα. 

Το πείραμα έγινε πολλές φορές με πολλά και διάφορα πρόσωπα και είχε τούτο το παράδοξο αποτέλεσμα: με συχνότητα εκπληκτική, το αμύητο στη συνωμοσία πρόσωπο δεν εμπιστευόταν στη μαρτυρία των δικών του ματιών, αλλά συντασσόταν με την ομόφωνη απάντηση, την εσφαλμένη, των άλλων μελών της ομάδας. 

Και μια λεπτομέρεια ακόμη, πολύ χαρακτηριστική. Στα πειράματα του Asch τα πρόσωπα που έπεφταν στην παγίδα, όταν μάθαιναν το τέχνασμα, δεν παραδέχονταν όχι είχαν υποχωρήσει την "πίεση" της ομάδας, αλλά υποστήριζαν ότι το λάθος ήταν δικό τους. Απροσεξία, βιασύνη, κακή εκτίμηση των περιστατικών κτλ. 

Ώστε όχι μόνο δεχόμαστε, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, την επιρροή των άλλων (όταν ιδίως αυτοί αποτελούν συντεταγμένο σύνολο, ομάδα κοινωνικού τύπου), αλλά και στην περίπτωση που η αφανής αυτή αλλά έντονη επιρροή μας παρασύρει σε εσφαλμένες αντιλήψεις ή κακές εκτιμήσεις, την πλάνη συνηθίζουμε να την προσγράφομε σε μια δική μας αστοχία ή ανεπάρκεια, κι όχι στους άλλους που μας παρέσυραν στον εκτροχιασμό. 

Από φιλοτιμία βέβαια, για να δείξουμε ότι στεκόμαστε στα δικά μας πόδια, αλλά και για έναν άλλο λόγο: για να αντισταθούμε (ηθικά τουλάχιστο) σε μια πανίσχυρη έλξη που ασκεί απάνω μας το κοινωνικό πλαίσιο. 

Η άρνηση της παραδοχής είναι εδώ (όπως και σε πολλές άλλες καταστάσεις της προσωπικής μας ζωής) ένα είδος διαμαρτυρίας - δεν θέλουμε να αναγνωρίσουμε τη δουλεία μας... 

Πηγή:  "Το δίκαιο της πυγμής", Ευάγγελος Π. Παπανούτσος, διδάκτωρ Φιλοσοφίας, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα & Φωτογραφία