Η Σοφία της Επιβίωσης σε καιρούς πολέμων: Όσα ήξεραν οι Γιαγιάδες μας και μπορεί να χρειαστούμε ξανά

24/1/2026

Υπήρξαν εποχές που δεν υπήρχαν μισθοί, συντάξεις, επιδόματα ή ασφάλιση. Εποχές πολέμου, κατοχής και απόλυτης φτώχειας,

όπου η επιβίωση δεν εξαρτιόταν από το πορτοφόλι, αλλά από τη γνώση. Και τότε, στα περισσότερα σπίτια, το βάρος έπεφτε στις πλάτες των γυναικών – των γιαγιάδων μας.

Οι παλιές νοικοκυρές ήξεραν πώς να «τρέχουν» ένα σπίτι με ελάχιστα μέσα. Η καλή διαχείριση των πόρων ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου και όχι επιλογή. Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο, τίποτα δεν θεωρούνταν αυτονόητο.

Το ψωμί, για παράδειγμα, δεν αγοραζόταν· φτιαχνόταν. Το προζύμι περνούσε από γενιά σε γενιά και το ζύμωμα ήταν καθημερινή ιεροτελεστία. Μαζί με αυτό, γνώριζαν ποια χόρτα τρώγονται και πότε μαζεύονται, γεμίζοντας κατσαρόλες και ταψιά με ό,τι έδινε η γη.

Το άνοιγμα φύλλου ήταν βασική δεξιότητα. Αλευρόπιτες, χορτόπιτες, μακαρονόπιτες και πίτες «με ό,τι υπάρχει» μπορούσαν να ταΐσουν πολλά στόματα. Ο τραχανάς και οι χυλοπίτες φτιάχνονταν σε μεγάλες ποσότητες, αρκετές για να κρατήσουν έναν ολόκληρο χρόνο, αντικαθιστώντας ρύζι και μακαρόνια όταν αυτά δεν υπήρχαν.

Η μαγειρική γινόταν με ελάχιστα υλικά και απόλυτο σεβασμό στα περισσεύματα. Ένα μικρό κομμάτι κρέας μπορούσε να μετατραπεί σε φαγητό για πολλούς, ενώ οι σάλτσες «αυγατίζονταν» και ξαναχρησιμοποιούνταν. Τα κόκαλα φυλάγονταν για ζωμούς και τα απλά, οικονομικά γλυκά έδιναν λίγη χαρά χωρίς σπατάλη.

Όταν δεν υπήρχε ρεύμα –και συχνά δεν υπήρχε– ο καταψύκτης ήταν άχρηστος. Έτσι, η κονσερβοποίηση, το πάστωμα και το κάπνισμα κρεάτων και ψαριών ήταν πολύτιμες γνώσεις. Σε συνδυασμό με έναν μικρό λαχανόκηπο, ακόμη και σε γλάστρες, μπορούσαν να κρατήσουν μια οικογένεια όρθια στις πιο δύσκολες συνθήκες.

Η θέρμανση και το μαγείρεμα γίνονταν με απλές σόμπες και ξυλόφουρνους. Η αλισίβα αντικαθιστούσε τα απορρυπαντικά, ενώ τα σαπούνια και τα κεριά φτιάχνονταν στο σπίτι. Τα ρούχα πλένονταν στο χέρι, ράβονταν και επιδιορθώνονταν ξανά και ξανά. Το πλέξιμο εξασφάλιζε ζεστά ρούχα για τον χειμώνα, ενώ το καθάρισμα πουλερικών και κυνηγιού ήταν αυτονόητο.

Ιδιαίτερη σημασία είχε και η γνώση των βοτάνων: ποια είναι θεραπευτικά, πότε συλλέγονται και πώς χρησιμοποιούνται. Πολλά καλλιεργούνταν ακόμη και σε γλάστρες. Παράλληλα, οι παλιές γενιές γνώριζαν τον κύκλο της καλλιέργειας, από το σπορείο έως τη συγκομιδή και τη διατήρηση σπόρων για την επόμενη χρονιά.

Ο εξοπλισμός τους ήταν απλός και χωρίς εξάρτηση από ηλεκτρισμό: σίδερα κάρβουνου, λάμπες λαδιού, εργαλεία χειρός, πλάστες, γουδιά, κόσκινα, σκάφες, ακόμα και μεγάλα δοχεία για συλλογή βρόχινου νερού. Στη ραπτική, μια παλιά μηχανή, υφάσματα, κουμπιά και φερμουάρ αρκούσαν για να καλυφθούν οι ανάγκες μιας ολόκληρης οικογένειας.

Στην αποθήκη υπήρχαν βασικά υλικά: καυστική ποτάσα ή σόδα, βόρακας, αιθέρια έλαια, αλεύρι ή σιτάρι σε σακιά, μέλι, ζάχαρη, αλάτι, λάδι, βάζα για κονσέρβες και φυσικά σπόροι. Όχι υπερβολικά αποθέματα, αλλά όσα χρειάζονταν πραγματικά.

Η υγιεινή αντιμετωπιζόταν με πρακτικό τρόπο: υφασμάτινα είδη που πλένονταν και επαναχρησιμοποιούνταν, απλά εργαλεία και θερμόμετρα υδραργύρου που δεν εξαρτώνταν από μπαταρίες.

Στην ουσία, οι ανάγκες ήταν λίγες: στέγη, θέρμανση, τροφή, ρούχα και βασικά φάρμακα. Όλα τα υπόλοιπα ήταν πολυτέλεια. Και σε καιρούς όπου το χρήμα δεν είχε αξία, αυτό που μετρούσε ήταν η ανταλλαγή: γνώση, σπόροι, τρόφιμα, φάρμακα, ρούχα.

Η σοφία των γιαγιάδων μας δεν ανήκει στο παρελθόν. Είναι μια παρακαταθήκη επιβίωσης που, αν χρειαστεί, μπορεί να αποδειχθεί ξανά ανεκτίμητη. -Πηγή: romioitispolis.gr